مقدمه
سی و یک فصل گذشته، هر یک بخشی از مسئله پایدارسازی را بررسی کردند؛ از شناخت شرایط موجود و تشخیص مکانیزم ناپایداری تا انتخاب سیستم، طراحی، توالی اجرا، کنترل کیفیت، پایش، مدیریت ریسک، اقتصاد مهندسی و ارزیابی عملکرد.
اما هدف این کتاب، ایجاد مجموعهای از فصلهای مستقل نیست.
هدف اصلی، ایجاد یک چارچوب منسجم برای تصمیمگیری مهندسی است.
در یک سازمان مهندسی حرفهای، ارزش دانش زمانی آشکار میشود که بتواند به تصمیمی با ویژگیهای زیر تبدیل شود:
- بر شواهد استوار باشد
- قابل ردیابی باشد
- محدودیتهای آن مشخص باشد
- با سطح ریسک پروژه متناسب باشد
- در مرحله اجرا قابل کنترل باشد
- در صورت تغییر شرایط، قابلیت اصلاح داشته باشد
از این منظر، ژیارکو نباید خود را صرفاً مجموعهای از روشهای پایدارسازی بداند.
نیلینگ، انکراژ، خرپا، شمع، دیوار دیافراگمی، مهاربندی داخلی، بهسازی خاک یا کنترل آب، هدف نیستند.
اینها ابزارهایی هستند که برای پاسخ به یک مسئله مهندسی مشخص به کار گرفته میشوند.
بنابراین:
روش پایدارسازی از پیش تعیین نمیشود؛ از مسئله، مکانیزم، عملکرد، محدودیت و سطح ریسک پروژه استخراج میشود.
مسئله اصلی مهندسی
هر پروژه پایدارسازی با یک «روش» شروع نمیشود.
با یک وضعیت موجود شروع میشود.
برای مثال:
- یک گود در حال تغییرشکل است
- ساختمان مجاور نشست کرده است
- سطح آب بالا آمده است
- شیب ناپایدار شده است
- توده سنگ در معرض ریزش است
- یک سیستم نگهبان موجود عملکرد مورد انتظار را ندارد
این وضعیت هنوز راهکار نیست.
مهندس باید ابتدا مشخص کند:
(چه اتفاقی در سیستم در حال رخدادن است؟) و سپس (چرا این اتفاق رخ میدهد؟) و پس از آن (چه عملکردی باید حفظ یا ایجاد شود؟)
از مشاهده تا تصمیم
منطق بنیادی ژیارکو:
مشاهده ← شناخت شرایط موجود ← تعریف مسئله ← تشخیص مکانیزم حاکم ← تعریف سیستم مورد حفاظت ← تعیین معیارهای عملکرد ← تعیین سطح ریسک ← شناسایی محدودیتها ← تولید گزینهها ← مقایسه گزینههای قابل قبول ← انتخاب سیستم ← طراحی ← توالی اجرا ← کنترل کیفیت ← پایش ← مقایسه رفتار واقعی با پیشبینی ← تصمیم و اصلاح ← ارزیابی عملکرد ← چونساخت ← (As-Built) درسآموخته
این زنجیره، ستون فقرات تصمیمگیری مهندسی ژیارکو است.
اصل اول: ابتدا طرح مسئله (Issue First)
یکی از مهمترین اصول ژیارکو:
ابتدا طرح مسئله، سپس روش (Issue First, Method Second)
یعنی ابتدا مسئله و مکانیزم تعیین میشود و سپس روش انتخاب میگردد.
نباید فرآیند تصمیمگیری از این سؤال آغاز شود:
»برای این گود نیلینگ بهتر است یا خرپا؟«
بلکه باید از این سؤال شروع شود:
مکانیزم بحرانی چیست و چه عملکردی باید تأمین شود؟
اصل دوم: شناخت شرایط موجود
هیچ تصمیم مهندسی بدون شناخت مناسب از شرایط موجود قابل اتکا نیست.
شناخت باید حسب پروژه شامل موارد زیر باشد:
- هندسه
- خاک
- آب
- ساختمانهای مجاور
- زیرساختها
- بارهای سطحی
- شرایط سازهای
- وضعیت موجود
- سوابق تغییرشکل
- توالی عملیات
- محدودیتهای اجرایی
اما نکته مهمتر:
سطح اطمینان اطلاعات نیز باید مشخص باشد.
»داده نداریم» با «داده داریم اما محدود است» یکسان نیست.
اصل سوم: تشخیص مکانیزم
عامل ناپایداری با مکانیزم ناپایداری یکی نیست.
برای مثال:
آب میتواند عامل باشد.
اما مکانیزم ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- کاهش تنش مؤثر
- افزایش فشار آب
- فرسایش درونی (Piping)
- کاهش مقاومت
- افزایش تغییرشکل
بنابراین مسیر تصمیم:
عامل ← اثر ← مکانیزم ← پیامد
اصل چهارم: سیستم مورد حفاظت
پایدارسازی فقط برای خود گود یا شیب نیست.
باید مشخص شود چه چیزی در برابر پیامد ناپایداری باید محافظت شود.
ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- ساختمان مجاور
- خیابان
- تأسیسات
- خط لوله
- پل
- سازه موجود
- خود پروژه
بنابراین:
سیستم مورد حفاظت (Protected System) بخشی از تعریف مسئله است.
اصل پنجم: عملکرد قبل از روش
بعد از شناخت مکانیزم باید مشخص شود:
چه چیزی قابل قبول است؟
مثلاً:
- تغییرمکان چقدر؟
- نشست چقدر؟
- فشار آب چقدر؟
- تغییرشکل ساختمان مجاور چقدر؟
- چه سطحی از ریسک قابل قبول است؟
- چه سطحی از عملکرد باید حفظ شود؟
تنها پس از پاسخ به این پرسشها میتوان گزینهها را مقایسه کرد.
اصل ششم: مقاومت تنها معیار نیست
در تمام کتاب تأکید شد:
مقاومت ≠ سختی ≠ تغییرشکل ≠ پایداری ≠ قابلیت اطمینان
یک سیستم ممکن است ظرفیت کافی داشته باشد اما تغییرشکل آن برای ساختمان مجاور غیرقابل قبول باشد.
یا سختی بالایی داشته باشد اما با مشکلات زیر مواجه شود:
- آب را کنترل نکند
- قابلیت اجرا نداشته باشد
- ریسک اجرایی بالایی ایجاد کند
بنابراین تصمیم باید چندبعدی باشد.
اصل هفتم: سیستم را بهعنوان یک مجموعه ببینیم
در پایدارسازی هیچ عضو مهمی کاملاً مستقل نیست.
برای مثال در یک سیستم انکر (Anchor):
خاک ↔ دیوار ↔ کلافبندی افقی (Waler) ↔ سر انکر (Anchor Head) ↔ تاندون (Tendon) ↔ ناحیه پیوستگی (Bond Zone) ↔ توده خاک
همگی بخشی از یک مسیر انتقال نیرو هستند.
بنابراین: ظرفیت یک عضو بهتنهایی نشاندهنده ظرفیت سیستم نیست.
اصل هشتم: توالی اجرا بخشی از طراحی است
سیستم پایدارسازی در حالت نهایی ممکن است کاملاً پایدار باشد، اما یکی از مراحل ساخت ممکن است بحرانی باشد.
بنابراین برای هر مرحله باید موارد زیر بررسی شوند:
- وضعیت خاک
- ارتفاع آزاد
- سیستمهای نگهبان فعال (Supports)
- مسیر نیرو
- تغییرشکل
- آب
- بارهای موقت
- معیارهای عبور به مرحله بعد (Release Criteria)
پس: توالی اجرا (Sequence) یک موضوع اجرایی صرف نیست؛ یک متغیر مهندسی است.
اصل نهم: طراحی بدون پایش کامل نیست
مدل مهندسی همیشه با عدمقطعیت همراه است.
به همین دلیل باید بتوان رفتار واقعی را مشاهده کرد.
زنجیره زیر باید در پروژه وجود داشته باشد:
پیشبینی (Prediction) ← اندازهگیری (Measurement) ← مقایسه (Comparison) ← تفسیر (Interpretation) ← تصمیم (Decision)
اصل دهم: پایش برای تصمیم است
هدف پایش (Monitoring)، جمعکردن بیشترین داده ممکن نیست.
هدف، جمعآوری دادهای است که بتواند یک سؤال مهندسی را پاسخ دهد و در زمان مناسب به تصمیم تبدیل شود.
بنابراین برای هر پارامتر باید به پرسشهای زیر پاسخ داده شود:
چه چیزی؟ ← چرا؟ ← با چه ابزاری؟ ← چه آستانهای؟ ← چه کسی تصمیم میگیرد؟ ← چه اقدامی انجام میشود؟
اصل یازدهم: آستانه (Threshold) بدون اقدام (Action) ناقص است
داشتن عدد هشدار بهتنهایی کافی نیست.
اگر آستانه (Threshold) تعریف شده باشد اما شرایط زیر وجود داشته باشد، سیستم پایش ناقص است:
- مسئول مشخص نباشد
- اقدام مشخص نباشد
- زمان پاسخ مشخص نباشد
- اختیار توقف وجود نداشته باشد
بنابراین هر آستانه (Threshold) باید به یک اقدام (Action) و یک مسئول (Owner) متصل باشد.
اصل دوازدهم: تغییر باید مدیریت شود
در پروژه واقعی شرایط همیشه دقیقاً مطابق طراحی باقی نمیماند.
ممکن است:
- خاک متفاوت باشد
- آب تغییر کند
- عضو اجرا نشود
- هندسه تغییر کند
- ساختمان مجاور رفتار متفاوتی نشان دهد
- برنامه اجرا تغییر کند
در این شرایط تغییر نباید صرفاً با دستور اجرایی مدیریت شود؛ باید با فرآیند مهندسی ارزیابی شود.
چارچوب:
تغییر (Change) ← ارزیابی (Assessment) ← تصمیم (Decision) ← تأیید (Approval) ← اجرا (Implementation) ← راستیآزمایی (Verification) ← چونساخت (As-Built)
اصل سیزدهم: شرایط پیشبینینشده بخشی از پروژه است
در پروژههای ژئوتکنیکی نمیتوان تمام آینده را پیشبینی کرد.
بنابراین سازمان حرفهای سازمانی نیست که ادعا کند:
»هیچ شرایط پیشبینینشدهای رخ نخواهد داد«.
بلکه سازمانی است که برای آن آماده است.
یعنی بتواند اقدامات زیر را انجام دهد:
- انحراف را سریع تشخیص دهد
- کار را در صورت نیاز متوقف کند
- وضعیت را ارزیابی کند
- سیستم را موقتاً پایدار کند
- تصمیم را اصلاح کند
- سپس عملیات را کنترلشده ادامه دهد
اصل چهاردهم: اقتصاد بعد از فیلتر فنی
هزینه مهم است، اما نباید از آن برای توجیه یک سیستم فنی نامناسب استفاده کرد.
ترتیب صحیح:
غربالگری فنی (Technical Screening) ← حذف گزینههای غیرقابل قبول ← مقایسه اقتصادی (Economic Comparison) ← انتخاب (Selection)
بنابراین:
ارزانترین گزینهای که عملکرد را تأمین نمیکند، اصلاً گزینه مهندسی نیست.
اصل پانزدهم: تابآوری ساختاری (Robustness)
یک سیستم خوب فقط برای شرایط پایه طراحی نمیشود.
باید پرسید:
اگر شرایط زیر رخ دهند، چه اتفاقی میافتد؟
- آب افزایش یابد
- خاک ضعیفتر باشد
- یک سیستم نگهبان (Support) دیرتر نصب شود
- بار اضافی ایجاد شود
- یک جزء دچار افت عملکرد شود
سیستمهای دارای تابآوری ساختاری (Robust) توان تحمل معقول انحراف را دارند و مسیر اصلاح آنها روشن است.
اصل شانزدهم: تصمیم باید قابل دفاع باشد
هر تصمیم مهم باید به پرسشهای زیر پاسخ دهد:
- چرا این گزینه انتخاب شد؟
- چه گزینههایی بررسی شدند؟
- چرا گزینههای دیگر رد شدند؟
- چه فرضیاتی وجود داشت؟
- سطح اطمینان چقدر بود؟
- چه ریسکهایی باقی مانده است؟
- اگر رفتار واقعی متفاوت شد چه میکنیم؟
این همان چیزی است که یک تصمیم مهندسی را از یک انتخاب تجربی جدا میکند.
معماری تصمیمگیری ژیارکو
چارچوب کلی را میتوان در پنج لایه دید:
- لایه 1 — شناخت
چه چیزی وجود دارد؟ (What is there?)
شرایط موجود، دادهها و عدمقطعیت.
- لایه 2 — تشخیص
چه اتفاقی در حال رخدادن است و چرا؟ (What is happening and why?)
مکانیزم و علت.
- لایه 3 — تصمیم
چه باید بکنیم؟ (What should we do?)
عملکرد، گزینهها، ریسک و انتخاب.
- لایه 4 — کنترل
آیا سیستم مطابق انتظار رفتار میکند؟ (Is it behaving as expected?)
اجرا، کنترل کیفیت (QC) و پایش (Monitoring).
- لایه 5 — یادگیری
چه چیزی آموختیم؟ (What did we learn?)
عملکرد (Performance)، چونساخت (As-Built) و درسآموختهها (Lessons Learned).
مدل یکپارچه ژیارکو
چارچوب نهایی:
شناخت شرایط موجود ← تشخیص مسئله و مکانیزم حاکم ← تعریف سیستم مورد حفاظت ← تعریف معیار عملکرد و سطح ریسک ← شناسایی محدودیتها ← تولید گزینههای مهندسی ← حذف گزینههای غیرقابل قبول ← مقایسه فنی و اقتصادی ← انتخاب سیستم ← طراحی ← توالی و برنامهریزی اجرا ← اجرا و کنترل کیفیت ← پایش رفتار ← مقایسه پیشبینی و واقعیت ← تصمیم / اصلاح ← ارزیابی عملکرد ← چونساخت (As-Built) ← درسآموختهها (Lessons Learned)
این فرآیند خطی و یکطرفه نیست.
اگر رفتار واقعی با پیشبینی سازگار نباشد، فرآیند میتواند به مراحل قبلی بازگردد.
حلقه بازخورد
مدل واقعی:
پیشبینی (Prediction) ← اجرا (Execution) ← مشاهده (Observation) ← مقایسه (Comparison) ← تفسیر (Interpretation) ← تصمیم (Decision) ← اصلاح (Correction) ← پیشبینی بهروزرسانیشده (Updated Prediction)
بنابراین:
تصمیم مهندسی یک رویداد یکباره نیست؛ یک فرآیند تکرارشونده است.
جایگاه نرمافزار
نرمافزار در این چارچوب ابزار است، نه مرجع تصمیم.
مدل صحیح:
سؤال مهندسی (Engineering Question) ← مدل مفهومی (Conceptual Model) ← فرضیات (Assumptions) ← مدل عددی (Numerical Model) ← تحلیل (Analysis) ← تفسیر (Interpretation) ← تصمیم مهندسی (Engineering Decision)
نه:
نرمافزار (Software) ← خروجی (Output) ← تصمیم (Decision)
بنابراین: نرمافزار جایگزین تفکر مهندسی نیست؛ ابزار آزمون و کمیسازی یک مدل مهندسی است.
جایگاه هوش مصنوعی
هوش مصنوعی میتواند در بخشهای زیر کارآمد باشد:
- تحلیل داده
- تشخیص روند
- شناسایی ناهنجاری (Anomaly)
- جستوجوی دانش
- مقایسه اسناد
- کنترل مستندات
- کمک به تولید گزارش
اما تصمیم نهایی درباره ایمنی و عملکرد باید تحت مسئولیت مهندس ذیصلاح باقی بماند.
بنابراین هوش مصنوعی (AI) میتواند ابزار پشتیبانی تصمیم (Decision Support) باشد؛ نباید بدون چارچوب مسئولیت حرفهای به مرجع تصمیمگیری (Decision Authority) تبدیل شود.
حداقل پرونده تصمیم مهندسی
برای هر تصمیم مهم، حداقل باید به پرسشهای زیر پاسخ داده شود:
- مسئله چیست؟
- اطلاعات موجود چیست؟
- چه اطلاعاتی ناقص است؟
- مکانیزم محتمل چیست؟
- معیار عملکرد چیست؟
- چه گزینههایی بررسی شدهاند؟
- محدودیتها چیست؟
- گزینه انتخابشده چیست؟
- چرا انتخاب شده است؟
- ریسک باقیمانده چیست؟
- چگونه کنترل میشود؟
- اگر شرایط تغییر کرد چه میکنیم؟
نقش افراد در تصمیم
هیچ چارچوبی بدون تعیین مسئولیت کامل نیست.
در تصمیمهای مهم باید مشخص باشد:
- چه کسی تحلیل کرده
- چه کسی بررسی کرده
- چه کسی تأیید کرده
- چه کسی اجرا کرده
- چه کسی پایش کرده
- چه کسی اختیار توقف یا اصلاح داشته است
این موضوع از فصل 31 به ساختار سازمانی و سیستم عملیاتی ژیارکو متصل میشود.
سند ثبت تصمیم (Decision Record)
برای تصمیمهای کلیدی میتوان یک سند ثبت تصمیم مهندسی (Engineering Decision Record — EDR) ایجاد کرد.
ساختار پیشنهادی:
- تصمیم (Decision)
چه تصمیمی گرفته شد؟
- زمینه تصمیم (Context)
چرا این تصمیم لازم بود؟
- شواهد (Evidence)
بر چه دادهای استوار بود؟
- گزینههای جایگزین (Alternatives)
چه گزینههایی بررسی شدند؟
- محدودیتها (Constraints)
چه محدودیتهایی وجود داشت؟
- ریسکها (Risks)
چه ریسکهایی باقی ماند؟
- تأیید (Approval)
چه کسی تصمیم را تأیید کرد؟
- محرک بازنگری (Review Trigger)
چه چیزی میتواند باعث بازنگری تصمیم شود؟
این ساختار باعث میشود تصمیمهای مهم سازمان قابل ردیابی باشند.
ادامه / توقف موقت / ارزیابی مجدد (GO / HOLD / REASSESS)
تمام تصمیمها الزاماً نباید به «ادامه کار» منتهی شوند.
سه وضعیت اصلی:
- ادامه (GO)
اطلاعات و شرایط برای ادامه کافی است.
- توقف موقت (HOLD)
اطلاعات یا شرایط برای ادامه کافی نیست.
- ارزیابی مجدد (REASSESS)
رفتار واقعی با پیشبینی متفاوت است و تصمیم باید بازبینی شود.
در شرایط بحرانی، وضعیت زیر نیز باید فعال شود:
- توقف (STOP)
چارچوب ادامه / توقف موقت / توقف (GO / HOLD / STOP)
- ادامه (GO)
شرایط مطابق پیشبینی و معیارها.
- توقف موقت (HOLD)
اطلاعات ناکافی یا انحراف نیازمند بررسی.
- توقف (STOP)
ریسک فوری یا عبور از معیارهای بحرانی.
- ارزیابی مجدد (REASSESS)
بازنگری مدل، روش یا توالی.
این منطق باید در پروژههای مهم از قبل تعریف شده باشد.
معیار بلوغ مهندسی ژیارکو
بلوغ مهندسی را نمیتوان فقط با تعداد پروژهها اندازه گرفت.
یک سازمان زمانی بالغتر میشود که:
- تصمیمهایش قابل ردیابی باشند
- دانش آن مستند باشد
- خطاها به درسآموختهها (Lessons Learned) تبدیل شوند
- فرآیندها وابسته به یک فرد نباشند
- دادهها به تصمیم متصل باشند
- عملکرد واقعی با پیشبینی مقایسه شود
تفاوت سازمان روشمحور و مسئلهمحور
سازمان روشمحور
با سؤال زیر شروع میکند:
چه روشی بلدیم؟
سازمان مسئلهمحور
با سؤال زیر شروع میکند :
چه مسئلهای داریم و چه عملکردی باید تأمین شود؟
ژیارکو باید در گروه دوم قرار گیرد.
ژیارکو بهعنوان سازمان مهندسی
در این چارچوب، ژیارکو صرفاً مجری روشهای زیر نیست:
- نیلینگ
- انکراژ
- خرپا
- شمع
- دیوار دیافراگمی
ژیارکو باید بتواند:
مسئله را تشخیص دهد، مکانیزم را تحلیل کند، گزینهها را مقایسه کند، سیستم مناسب را طراحی کند، اجرای آن را کنترل کند، رفتار را پایش کند و عملکرد واقعی را ارزیابی کند.
این تفاوت بنیادی میان ارائهدهنده روش (Method Provider) و مشاور مهندسی (Engineering Consultant) است.
سه سؤال همیشگی ژیارکو
در هر پروژه پایدارسازی سه سؤال باید همیشه حضور داشته باشند:
سؤال اول
چه چیزی ممکن است دچار شکست شود؟ (What can fail?)
چه چیزی ممکن است دچار شکست یا عملکرد نامطلوب شود؟
سؤال دوم
چرا ممکن است دچار شکست شود؟ (Why can it fail?)
مکانیزم آن چیست؟
سؤال سوم
چگونه متوجه خواهیم شد؟ (How will we know?)
چگونه متوجه میشویم که سیستم مطابق انتظار رفتار نمیکند؟
اگر پاسخ این سه سؤال مشخص نباشد، تصمیم هنوز کامل نیست.
چهار سؤال تصمیم
برای انتخاب هر سیستم باید به چهار سؤال زیر پاسخ داده شود:
- مسئله چیست؟
- معیار موفقیت چیست؟
- چه گزینههایی قابل قبولاند؟
- چگونه عملکرد را کنترل خواهیم کرد؟
این چهار سؤال، هسته تصمیمگیری ژیارکو را تشکیل میدهند.
چارچوب نهایی پروژه
یک پروژه پایدارسازی ژیارکو باید در نهایت این زنجیره را طی کند:
مسئله (Problem) ← مکانیزم (Mechanism) ← عملکرد (Performance) ← ریسک (Risk)← محدودیتها (Constraints) ← گزینهها (Options) ← انتخاب (Selection) ← طراحی (Design) ← توالی (Sequence) ← ساخت و اجرا (Construction) ← کیفیت (Quality) ← پایش (Monitoring) ← تصمیم (Decision) ← عملکرد (Performance)← چونساخت (As-Built) ← یادگیری (Learning)
آنچه نباید در ژیارکو اتفاق بیفتد
موارد زیر نباید در ژیارکو اتفاق بیفتند:
- روش قبل از مسئله انتخاب شود
- نرمافزار جای تحلیل مهندسی را بگیرد
- هزینه جای ایمنی را بگیرد
- مقاومت جای تغییرشکل را بگیرد
- نقشه جای فرآیند مهندسی را بگیرد
- پایش از تصمیم جدا باشد
- تغییر بدون ارزیابی اجرا شود
- تجربه بدون ثبت از سازمان خارج شود
- پایان عملیات با پایان مهندسی اشتباه گرفته شود
آنچه باید به استاندارد ژیارکو تبدیل شود
از این فصل باید یک استاندارد داخلی شکل گیرد:
استاندارد تصمیمگیری مهندسی ژیارکو (ZHIARCO Engineering Decision Standard)
که حداقل شامل موارد زیر باشد:
- تعریف مسئله (Issue Definition)
- ارزیابی شرایط موجود (Existing Condition Assessment)
- تشخیص مکانیزم (Mechanism Diagnosis)
- معیارهای عملکرد (Performance Criteria)
- ارزیابی ریسک (Risk Assessment)
- توسعه گزینهها (Option Development)
- ارزیابی گزینهها (Option Evaluation)
- مبانی طراحی (Design Basis)
- کنترل توالی اجرا (Sequence Control)
- تضمین کیفیت و کنترل کیفیت (QA/QC)
- پایش (Monitoring)
- ثبت تصمیم (Decision Record)
- مدیریت تغییرات (Change Management)
- ارزیابی عملکرد (Performance Evaluation)
- چونساخت (As-Built)
- درسآموختهها (Lessons Learned)
این استاندارد نباید جایگزین استانداردهای فنی معتبر شود؛ بلکه باید روش سازمان برای استفاده منسجم از آنها را مشخص کند.
رابطه با استانداردهای بینالمللی
چارچوب ژیارکو نباید رقیب استانداردها و مراجع معتبر زیر باشد:
- یوروکد (Eurocode)
- مؤسسه بتن آمریکا (ACI)
- انجمن آزمون و مواد آمریکا (ASTM)
- سازمان بینالمللی استانداردسازی (ISO)
- اداره فدرال بزرگراههای آمریکا (FHWA)
- انجمن تحقیقات و اطلاعات صنعت ساختوساز (CIRIA)
- مقررات ملی ساختمان ایران
- سایر مراجع معتبر
نقش آن تبدیل الزامات و دانش فنی معتبر به فرآیند تصمیمگیری منسجم سازمانی است.
ژیارکو و دانش مهندسی
دانش واقعی سازمان فقط در کتابها نیست.
از ترکیب موارد زیر تشکیل میشود:
- استانداردها (Standards)
- قضاوت مهندسی (Engineering Judgment)
- دادههای پروژه (Project Data)
- پایش (Monitoring)
- درسآموختهها (Lessons Learned)
اما این دانش زمانی ارزش سازمانی پیدا میکند که:
قابل ثبت، قابل انتقال، قابل بررسی و قابل استفاده مجدد باشد.
مدل بلوغ نهایی
میتوان بلوغ مهندسی ژیارکو را در پنج سطح دید:
سطح 1 — فردمحور
تصمیمها وابسته به افراد.
سطح 2 — مستند
روشها و فرمها ثبت شدهاند.
سطح 3 — فرآیندمحور
تصمیمها در فرآیند مشخص قرار گرفتهاند.
سطح 4 — دانشمحور
داده و تجربه به دانش سازمانی تبدیل میشوند.
سطح 5 — یادگیرنده
هر پروژه کیفیت تصمیم پروژه بعدی را افزایش میدهد.
هدف ژیارکو باید حرکت تدریجی به سمت سطح پنجم باشد.
مدل نهایی ژیارکو
چارچوب نهایی را میتوان در یک جمله خلاصه کرد:
ژیارکو مسئله را میشناسد، مکانیزم را تشخیص میدهد، عملکرد موردنیاز را تعریف میکند، ریسک و محدودیتها را میسنجد، گزینهها را مقایسه میکند، سیستم مناسب را طراحی میکند، اجرای آن را کنترل میکند، رفتار واقعی را پایش میکند، تصمیم را بر اساس شواهد اصلاح میکند و در پایان عملکرد واقعی را مستند و به دانش سازمانی تبدیل میکند.
این جمله باید به یکی از اصول بنیادین سازمان تبدیل شود.
از «روش» به «سیستم تصمیم»
تفاوت اصلی رویکرد ژیارکو را میتوان اینگونه نشان داد:
- رویکرد سنتی
گود ← انتخاب روش ← طراحی ← اجرا
- رویکرد ژیارکو
شرایط موجود ← مسئله ← مکانیزم ← عملکرد ← ریسک ← محدودیت ← گزینهها ← انتخاب ← طراحی ← توالی ← اجرا ← پایش ← تصمیم ← ارزیابی ← یادگیری
این تفاوت، در ظاهر فقط طولانیترشدن فرآیند نیست.
این تغییر:
تغییر در فلسفه مهندسی است.
اصل نهایی جلد اول
تمام مباحث این جلد را میتوان در یک اصل جمع کرد:
پایدارسازی، انتخاب یک روش برای جلوگیری از یک اتفاق نیست؛ مهندسیِ شناخت رفتار، کنترل عدمقطعیت، مدیریت ریسک و حفظ عملکرد سیستم در تمام مراحل پروژه است.
و از این اصل، سه قاعده اساسی استخراج میشود:
قاعده اول
روش پایدارسازی از پیش تعیین نمیشود؛ از مسئله، مکانیزم، عملکرد، محدودیت و سطح ریسک پروژه استخراج میشود.
قاعده دوم
سیستم پایدارسازی را باید بهعنوان یک سیستم یکپارچه خاک–سازه–آب–توالی اجرا–کنترل در نظر گرفت، نه مجموعهای از اعضای مستقل.
قاعده سوم
تصمیم مهندسی با طراحی پایان نمییابد؛ با مشاهده رفتار واقعی، ارزیابی عملکرد و تبدیل تجربه به دانش سازمانی کامل میشود.
سخن پایانی جلد اول
پایدارسازی، در سادهترین تعریف، یعنی ایجاد یا حفظ شرایطی که در آن سیستم بتواند عملکرد مورد انتظار خود را در برابر شرایط واقعی پروژه حفظ کند.
اما در عمل، این کار بسیار فراتر از انتخاب یک روش اجرایی است.
مهندس پایدارسازی باید بتواند اقدامات زیر را انجام دهد:
- ببیند
- سؤال بپرسد
- تشخیص دهد
- فرضیه بسازد
- تحلیل کند
- مقایسه کند
- تصمیم بگیرد
- کنترل کند
- اندازهگیری کند
- در صورت نیاز تصمیم خود را اصلاح کند
و در پایان آنچه اتفاق افتاده را به دانش تبدیل کند.
از این منظر، ارزش واقعی یک سیستم پایدارسازی تنها در این نیست که در پایان پروژه هنوز ایستاده باشد.
ارزش آن در این است که بتوان به پرسشهای زیر پاسخ داد:
- چرا انتخاب شده است
- چگونه طراحی شده است
- چگونه اجرا شده است
- چگونه کنترل شده است
- چگونه رفتار کرده است
- تا چه اندازه توانسته است عملکرد مورد انتظار را با ریسک قابل قبول تأمین کند
بنابراین آخرین اصل این جلد چنین است:
مهندسی پایدارسازی، مهندسیِ جلوگیری از یک اتفاق نیست؛ مهندسیِ شناخت رفتار، کنترل عدمقطعیت و حفظ عملکرد سیستم در تمام مسیر ساخت و بهرهبرداری است.
و شاید مهمترین جملهای که باید از این جلد با خود به پروژه بعدی برد:
قبل از اینکه بپرسیم چگونه مسئله را حل کنیم، باید مطمئن شویم که مسئله را درست شناختهایم.
رفرنسهای مقاله
International Organization for Stand ardization. ISO 31000:2018, Risk Management — Guidelines. https://www.iso.org/standard/65694.html
International Organization for Standardization. ISO 2394:2015, General Principles on Reliability for Structures. https://www.iso.org/standard/58036.html
European Commission, Joint Research Centre (JRC). Eurocode 7: Geotechnical Design. https://eurocodes.jrc.ec.europa.eu/EN-Eurocodes/eurocode-7-geotechnical-design?page=2
یادداشت انتشار: متن مقاله از فصل مرجع کتاب پایدارسازی استخراج و برای انتشار وب قالببندی شده است. انطباق نسخه استانداردها و ضوابط با پروژه باید در زمان طراحی کنترل شود.