مقدمه
انتخاب یک سیستم پایدارسازی فقط یک تصمیم فنی نیست.
در یک پروژه واقعی، مهندس همزمان با پرسشهای زیر مواجه است:
- آیا سیستم پایدار است؟
- آیا تغییرشکل قابل قبول است؟
- آیا قابلیت اجرا دارد؟
- آیا آب قابل کنترل است؟
- آیا ساختمان مجاور محافظت میشود؟
و با پرسش دیگری نیز مواجه است:
آیا این راهکار از نظر اقتصادی برای پروژه قابل دفاع است؟
اما پاسخ به این سؤال نباید به کدام روش ارزانتر است؟ تقلیل پیدا کند.
یک سیستم ارزان ممکن است:
- زمان اجرای بیشتری نیاز داشته باشد
- تغییرشکل بیشتری ایجاد کند
- ریسک بالاتری داشته باشد
- کنترل بیشتری لازم داشته باشد
- در صورت وقوع مشکل، هزینه بسیار بیشتری ایجاد کند
در مقابل، یک سیستم با هزینه اولیه بیشتر ممکن است:
- زمان پروژه را کاهش دهد
- ریسک را کم کند
- تغییرشکل را کنترل کند
- عملیات را سادهتر کند
- هزینه چرخه عمر پایینتری داشته باشد
بنابراین:
اقتصاد مهندسی، انتخاب ارزانترین سیستم نیست؛ انتخاب ارزشمندترین سیستم برای سطح عملکرد موردنیاز است.
هزینه و ارزش
دو مفهوم باید از یکدیگر جدا شوند:
هزینه (Cost)
مقدار منابعی که برای ایجاد یا اجرای سیستم مصرف میشود.
ارزش (Value)
میزان ارزشی که سیستم در مقابل منابع مصرفشده ایجاد میکند.
بنابراین:
ارزش≠ (Value) هزینه پایین (Low Cost)
ممکن است یک راهکار هزینه بیشتری داشته باشد اما ارزش بیشتری ایجاد کند.
هزینه اولیه
هزینه اولیه ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- مطالعات
- طراحی
- تجهیز کارگاه
- مصالح
- نیروی انسانی
- تجهیزات
- اجرای سیستم
- آزمایشها
- پایش
- کنترل کیفیت
اما این فقط یک بخش از هزینه واقعی پروژه است.
هزینه مستقیم و غیرمستقیم
هزینه مستقیم (Direct Cost)
هزینههایی که مستقیماً به اجرای سیستم مربوطاند.
هزینه غیرمستقیم (Indirect Cost)
هزینههای غیرمستقیم شامل موارد زیر هستند:
- تأخیر
- محدودیت دسترسی
- کاهش بهرهوری
- توقف فعالیتهای مجاور
- محدودیت تردد
- آسیب احتمالی
- هزینه مدیریت ریسک
در برخی پروژهها هزینه غیرمستقیم میتواند از هزینه مستقیم یک روش بیشتر باشد.
هزینه کل پروژه
بهصورت مفهومی:
C_Total = C_Design + C_Construction + C_Monitoring + C_Maintenance + C_Delay + C_Risk
این رابطه یک مدل مفهومی است و اجزای آن باید متناسب با پروژه تعریف شوند.
هزینه ریسک
یکی از مهمترین مفاهیم اقتصاد مهندسی، هزینه ریسک (Risk Cost) است.
بهصورت ساده و مفهومی میتوان نوشت:
E[C_Risk] = P(Event) × Consequence
این رابطه جایگزین تحلیل کامل ریسک نیست، اما نشان میدهد که:
هزینه مورد انتظار فقط هزینه اجرای سیستم نیست.
ارزانترین سیستم ممکن است گرانترین سیستم باشد
فرض کنید دو گزینه داریم:
گزینه A
هزینه اولیه کمتر، اما:
- تغییرشکل بیشتر
- کنترل دشوارتر
- زمان اجرا طولانیتر
- ریسک بالاتر
گزینه B
هزینه اولیه بیشتر، اما:
- تغییرشکل کمتر
- اجرای سریعتر
- کنترل بهتر
- ریسک پایینتر
اگر فقط هزینه اولیه (Initial Cost) مقایسه شود:
گزینه A برنده است.
اما اگر هزینه کل (Total Cost) بررسی شود، ممکن است گزینه B برنده باشد.
هزینه چرخه عمر (Life Cycle Cost)
در سیستمهای دائمی یا پروژههای با عمر طولانی، باید هزینه چرخه عمر بررسی شود:
طراحی← (Design) ساخت و اجرا← (Construction) بهرهبرداری← (Operation) بازرسی← (Inspection) نگهداری← (Maintenance) تعمیر← (Repair) تعویض← (Replacement) پایان عمر (End of Life)
این رویکرد برای تصمیمهای بلندمدت اهمیت زیادی دارد.
زمان بهعنوان هزینه
در پروژههای شهری، زمان میتواند یک متغیر اقتصادی مهم باشد.
تأخیر ممکن است باعث موارد زیر شود:
- افزایش هزینه تجهیز
- افزایش هزینه نیروی انسانی
- افزایش هزینه تأمین مالی
- تأخیر در بهرهبرداری
- جریمه
- کاهش درآمد
بنابراین:
زمان یک عامل محرک هزینه است. (Time is a Cost Driver)
ارزش زمان
اگر دو سیستم عملکرد مشابه داشته باشند اما یکی 30 روز و دیگری 60 روز زمان نیاز داشته باشد، تفاوت اقتصادی آنها فقط تفاوت هزینه اجرای سیستم نیست.
باید ارزش زمان آزادشده نیز بررسی شود.
هزینه تغییرشکل
تغییرشکل ممکن است هزینه مستقیم ایجاد نکند، اما میتواند پیامدهای زیر را به همراه داشته باشد:
- ترک
- تعمیر
- توقف کار
- شکایت
- کاهش ارزش ملک
- آسیب به تأسیسات
- محدودیت بهرهبرداری
بنابراین:
تغییرشکل (Deformation) یک متغیر اقتصادی نیز هست.
هزینه آسیب به همسایه
در پروژههای مجاور ساختمانها، باید پیامدهای احتمالی زیر در تصمیم اقتصادی دیده شوند:
- نشست
- ترک
- دوران
- آسیب تأسیسات
- اختلال بهرهبرداری
این موضوع مخصوصاً در پروژههای متراکم شهری اهمیت دارد.
هزینه آب
کنترل آب ممکن است بخش قابل توجهی از هزینه پروژه باشد.
هزینهها میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- پمپاژ
- سیستم زهکشی با چاهکهای سوزنی (Well Point)
- چاه عمیق (Deep Well)
- دیوار آببند (Cutoff)
- زهکشی (Drainage)
- تصفیه
- تخلیه
- برق
- پایش
اما حذف کنترل آب برای کاهش هزینه اولیه ممکن است هزینه بسیار بیشتری در ادامه ایجاد کند.
هزینه کیفیت پایین
اجرای ارزانتر در صورتی که کیفیت را کاهش دهد، میتواند باعث موارد زیر شود:
- دوبارهکاری (Rework)
- گزارش عدم انطباق (NCR)
- تأخیر
- کاهش عملکرد
- تعمیر
- افزایش ریسک
بنابراین:
کاهش هزینه≠ (Cost Reduction) کاهش صرف مخارج (Cost Cutting)
کاهش هزینه زمانی مهندسی است که عملکرد موردنیاز حفظ شود.
مهندسی ارزش (Value Engineering)
مهندسی ارزش (Value Engineering) یعنی:
یافتن راهی برای تأمین عملکرد موردنیاز با مصرف بهینه منابع.
بنابراین هدف کاهش هزینه به هر قیمت نیست.
بلکه حذف هزینهای است که ارزش مهندسی ایجاد نمیکند.
تحلیل عملکرد (Function Analysis)
برای مهندسی ارزش (Value Engineering) ابتدا باید بدانیم هر جزء چه نقشی دارد.
مثلاً:
| جزء | عملکرد (Function) |
|---|---|
| دیوار (Wall) | کنترل خاک و تغییرشکل |
| انکر (Anchor) | انتقال نیرو |
| مهاربند فشاری (Strut) | انتقال نیروی فشاری |
| زهکشی (Drainage) | کنترل اثر آب |
| پوشش سطحی (Facing) | کنترل سطح و توزیع نیرو |
| پایش (Monitoring) | شناخت رفتار و تصمیم |
اگر یک جزء هیچ عملکرد مشخصی نداشته باشد، باید درباره ضرورت آن سؤال کرد.
اصل حداقل سیستم ضروری (Minimum Necessary System)
یکی از اصول کلیدی ژیارکو:
حداقل سیستم مهندسی لازم برای تأمین معیارهای عملکرد با سطح ریسک قابل قبول.
این اصل به معنی «کمترین تعداد عضو» نیست.
ممکن است یک سیستم سادهتر از نظر تعداد اجزا، اما از نظر ریسک نامناسب باشد.
هدف حداقل سیستم ضروری (Minimum Necessary System) است، نه حداقل سیستم ممکن (Minimum Possible System).
حذف گزینههای غیرقابل قبول
قبل از مقایسه اقتصادی باید گزینههایی که از نظر فنی قابل قبول نیستند حذف شوند.
برای مثال، اگر یک روش دارای شرایط زیر باشد، نباید صرفاً به دلیل ارزانبودن وارد رتبهبندی اقتصادی شود:
- معیار تغییرشکل را تأمین نمیکند
- با مالکیت خاک سازگار نیست
- ریسک آب را کنترل نمیکند
بنابراین:
امکانپذیری فنی (Technical Feasibility) قبل از رتبهبندی اقتصادی (Economic Ranking) قرار دارد.
مقایسه معیار های متفاوت
پس از حذف گزینههای نامناسب، میتوان گزینهها را از نظر معیارهای زیر مقایسه کرد:
- ایمنی
- تغییرشکل
- آب
- زمان
- اجرا
- هزینه
- ریسک
- دوام
- پایش
- قابلیت اصلاح
ماتریس تصمیم
بهصورت مفهومی:
Sᵢ = ∑ⱼ₌₁ⁿ wⱼ rᵢⱼ
که در آن:
- Sᵢ: امتیاز گزینه
- wⱼ: وزن معیار
- rᵢⱼ: امتیاز گزینه نسبت به معیار
اما این ابزار جایگزین قضاوت مهندسی نیست.
وزن معیارها
وزن معیارها باید پروژهمحور باشد.
مثلاً در پروژهای با ساختمان بسیار حساس، تغییرشکل (Deformation) ممکن است وزن بیشتری از هزینه اولیه (Initial Cost) داشته باشد.
اما در پروژهای دیگر، زمان اجرا (Construction Time) ممکن است معیار غالب باشد.
حساسیت تصمیم
اگر یک گزینه فقط در صورتی برنده باشد که وزن هزینه 30٪ باشد، اما با تغییر وزن به 20٪ گزینه دیگری برنده شود، تصمیم حساس است.
در این حالت باید مشخص شود:
آیا تصمیم مقاوم در برابر عدمقطعیت (Robust) است یا نه؟
تصمیم مقاوم در برابر عدمقطعیت (Robust Decision)
تصمیم مقاوم در برابر عدمقطعیت (Robust) تصمیمی است که با تغییر معقول فرضیات، بهسرعت از بهترین گزینه به بدترین گزینه تبدیل نشود.
این مفهوم در پروژههایی با عدمقطعیت بالا اهمیت ویژه دارد.
ارزش اطلاعات
گاهی هزینهکردن برای اطلاعات بیشتر، از انتخاب سریع یک سیستم ارزانتر ارزشمندتر است.
مثلاً موارد زیر ممکن است هزینه کمی داشته باشند، اما از انتخاب اشتباه یک سیستم جلوگیری کنند:
- یک آزمایش تکمیلی
- بررسی دقیقتر تأسیسات (Utility)
- آزمایش آب
- بررسی فنداسیون همسایه
این مفهوم ارزش اطلاعات (Value of Information) نامیده میشود.
تصمیم الان یا بعداً
اگر عدمقطعیت بالا باشد، ممکن است بهترین تصمیم توقف تا دریافت اطلاعات (HOLD FOR INFORMATION) باشد.
یعنی ابتدا اطلاعات تکمیلی تهیه شود و سپس تصمیم گرفته شود.
این تصمیم ممکن است در ظاهر زمان پروژه را افزایش دهد، اما از هزینه خطای بزرگ جلوگیری کند.
هزینه تصمیم اشتباه (Cost of Wrong Decision)
هزینه یک تصمیم اشتباه میتواند شامل موارد زیر باشد:
- طراحی مجدد
- تخریب
- اجرای مجدد
- تأخیر
- آسیب
- دعاوی
- کاهش اعتماد
بنابراین هزینه تصمیم اشتباه باید در اقتصاد مهندسی دیده شود.
اقتصاد و قابلیت اجرا
دو سیستم ممکن است روی کاغذ هزینه مشابه داشته باشند.
اما یکی ممکن است به موارد زیر نیاز داشته باشد:
- تجهیزات خاص
- فضای بیشتر
- نیروی متخصص
- کنترل پیچیدهتر
در نتیجه هزینه واقعی آن بیشتر خواهد شد.
بنابراین قابلیت اجرا (Constructability) یک متغیر اقتصادی است.
اقتصاد و فضای کارگاه
فضای محدود میتواند هزینه را افزایش دهد.
مثلاً سیستمهای مهاربندی داخلی (Internal Bracing) ممکن است موارد زیر را محدود کنند:
- فضای عملیات
- مسیر ماشینآلات
- رمپ
- دسترسی
بنابراین باید هزینه فضای فرصت (Opportunity Space) نیز در صورت اهمیت بررسی شود.
اقتصاد و مالکیت
در سیستمهای انکراژ (Anchor)، محدودیت مالکیت ممکن است باعث موارد زیر شود:
- مذاکره
- اخذ مجوز
- طراحی جایگزین
- تغییر سیستم
- پرداخت هزینه
بنابراین:
محدودیت مالکیت (Property Constraint) یک متغیر اقتصادی و مهندسی همزمان است.
اقتصاد و ریسک اجرا
دو سیستم با هزینه اولیه یکسان ممکن است احتمال خطای اجرایی متفاوتی داشته باشند.
در این حالت:
ریسک اجرا (Execution Risk) باید در تصمیم وارد شود.
هزینه پایش
پایش شامل هزینههای زیر است:
- تجهیزات
- نصب
- برداشت
- تحلیل
- نرمافزار
- نیروی انسانی
اما حذف پایش فقط برای کاهش هزینه، ممکن است ریسک پروژه را افزایش دهد.
بنابراین:
هزینه پایش (Monitoring Cost) باید با کاهش ریسک (Risk Reduction) مقایسه شود.
حداقل پایش ضروری (Minimum Necessary Monitoring)
همانند سیستم پایدارسازی، پایش نیز باید حداقل مجموعه داده لازم برای تصمیم درست باشد، نه بیشترین تعداد ابزار ممکن.
اقتصاد و تضمین کیفیت و کنترل کیفیت (QA/QC)
هزینه تضمین کیفیت و کنترل کیفیت (QA/QC) نیز باید در اقتصاد پروژه دیده شود.
اما:
هزینه کنترل کیفیت، هزینه اضافی برای پروژه نیست؛ بخشی از هزینه ایجاد اطمینان مهندسی است.
کاهش بیهدف کنترل کیفیت (QC) میتواند هزینه دوبارهکاری (Rework) و ریسک (Risk) را افزایش دهد.
اقتصاد سیستمهای ترکیبی
در سیستمهای ترکیبی (Combined)، اضافهکردن روش دوم همیشه اقتصادی نیست.
باید پرسید:
روش دوم دقیقاً چه عملکردی ایجاد میکند؟
اگر روش دوم یکی از عملکردهای زیر را تأمین کند، ممکن است ارزشمند باشد:
- آب را کنترل میکند
- تغییرشکل را کاهش میدهد
- یک مکانیزم دیگر را کنترل میکند
اما اگر فقط ظرفیت اضافی ایجاد کند بدون نیاز واقعی، ممکن است هزینه اضافی باشد.
ظرفیت اضافی و ارزش آن
ظرفیت بیشتر همیشه ارزش بیشتر ایجاد نمیکند.
برای مثال:
اگر سیستم برای (R_required = 100) طراحی شود و سیستمی با (R = 250) انتخاب شود، سؤال این است:
آیا ظرفیت اضافی 150 واحد ارزش اقتصادی ایجاد میکند؟
اگر پاسخ منفی باشد، ممکن است طراحی بیش از نیاز باشد.
سختی اضافی و هزینه
افزایش سختی نیز هزینه دارد.
اما ممکن است:
- تغییرشکل را کاهش دهد
- هزینه آسیب را کم کند
- ریسک را کاهش دهد
بنابراین باید ارزش آن از طریق بهبود عملکرد (Performance Improvement) ارزیابی شود.
بودجه تغییرشکل (Deformation Budget) و اقتصاد
اگر پروژه دارای یکی از شرایط زیر باشد، کاهش تغییرشکل ممکن است ارزش اقتصادی بالایی داشته باشد:
- ساختمان حساس
- زیرساخت مهم
- محدودیت شدید تغییرشکل
در این شرایط ممکن است یک سیستم گرانتر، از نظر هزینه کل (Total Cost) اقتصادیتر باشد.
زمان اجرا و اقتصاد
کاهش زمان اجرا ممکن است از طریق موارد زیر امکانپذیر باشد:
- تغییر سیستم
- پیشساختگی
- فعالیتهای موازی (Parallel Activities)
- افزایش تجهیزات
- اصلاح توالی (Sequence)
اما افزایش سرعت نباید باعث کاهش کنترل ایمنی یا کیفیت شود.
بهینهسازی توالی
گاهی بهترین بهینهسازی تغییر روش نیست؛ تغییر توالی (Sequence) است.
مثلاً عوامل زیر میتوانند تغییرشکل، زمان و هزینه را تغییر دهند:
- زمان نصب سیستم نگهبان (Support)
- ترتیب حفاری
- زمان اعمال پیشبار (Preload)
- ترتیب اجرای اعضا
بهینهسازی طراحی
بهینهسازی میتواند در موارد زیر انجام شود:
- هندسه
- فاصله اعضا
- عمق گیرداری
- طول انکر
- تعداد مراحل
- ضخامت
- سیستم ترکیبی
اما هر متغیر باید با معیار عملکرد مرتبط باشد.
بهینهسازی ≠ (Optimization) کمینهسازی (Minimization)
هدف بهینهسازی (Optimization) این نیست که همه چیز را کم کنیم، بلکه بهترین تعادل میان متغیرهای مؤثر ایجاد شود.
بنابراین:
min C
بهتنهایی مسئله مهندسی نیست.
ممکن است مسئله واقعی چیزی شبیه رابطه زیر باشد:
min C_Total
با قیود:
Safety ≥ Required
Deformation ≤ Allowable
Risk ≤ Acceptable
Constructability = Acceptable
محدودیتها (Constraints)
بهینهسازی واقعی باید محدودیتها را بشناسد.
محدودیتهای فنی
- ظرفیت
- تغییرشکل
- پایداری
محدودیتهای اجرایی
- فضا
- تجهیزات
- دسترسی
محدودیتهای مالکیتی
- حریم
- ملک مجاور
محدودیتهای محیطی
- آب
- ارتعاش
- آلودگی
محدودیتهای زمانی
- برنامه پروژه
تحلیل سناریو
برای پروژههای مهم، یک گزینه را فقط در شرایط پایه بررسی نکنید.
سناریوهای زیر را نیز در صورت اهمیت بررسی کنید:
- آب بیشتر
- خاک ضعیفتر
- اجرای کندتر
- بار اضافی
- تأخیر در نصب سیستم نگهبان (Support)
- تغییر رفتار ساختمان مجاور
تصمیم اقتصادی تحت عدمقطعیت
گاهی گزینه A در شرایط پایه بهتر است، اما در سناریوی نامطلوب بسیار ضعیف میشود.
گزینه B ممکن است در حالت پایه کمی گرانتر، اما در شرایط نامطلوب بسیار مقاومتر در برابر عدمقطعیت (Robust) باشد.
در این حالت گزینه B ممکن است انتخاب اقتصادی بهتری باشد.
اختیارهای واقعی (Real Options) بهصورت مفهومی
در برخی پروژهها، انعطافپذیری خود یک ارزش اقتصادی دارد.
مثلاً سیستمی که امکان موارد زیر را فراهم میکند، ممکن است ارزش بیشتری داشته باشد:
- اضافهکردن سیستم نگهبان (Support)
- تغییر توالی (Sequence)
- افزایش پایش
- اصلاح موضعی
بنابراین:
قابلیت اصلاح (Correctability) نیز میتواند یک ارزش اقتصادی باشد.
اقتصاد تصمیمگیری مرحلهای
در پروژههای پیچیده، همه تصمیمها لازم نیست در روز اول نهایی شوند.
میتوان فرآیند زیر را بهکار گرفت:
تصمیم اولیه ← جمعآوری داده ← اجرای مرحله (Stage) ← مشاهده ← تصمیم بعدی
این رویکرد در صورت وجود پیشبینی، پایش و آستانه (Threshold) مناسب میتواند عدمقطعیت را کاهش دهد.
اقتصاد و کیفیت تصمیم
یک تصمیم خوب فقط نتیجه عدد محاسبات نیست.
باید موارد زیر مشخص باشند:
- چه اطلاعاتی داشتیم
- چه فرضیاتی داشتیم
- چه گزینههایی بررسی شدند
- چرا برخی حذف شدند
- چرا گزینه نهایی انتخاب شد
این موضوع ارزش مستندسازی تصمیم را نشان میدهد.
تصمیم اقتصادی قابل دفاع
تصمیم زمانی قابل دفاع است که بتوان گفت:
»این گزینه انتخاب شد زیرا معیارهای عملکرد را تأمین میکند، ریسک قابل قبول دارد، قابلیت اجرا دارد و در مقایسه با گزینههای فنی قابل قبول، هزینه کل و پیامد اقتصادی مناسبتری ایجاد میکند.»
نه اینکه:
این روش ارزانتر بود.
چارچوب اقتصادی ژیارکو
فرآیند پیشنهادی:
تعریف مسئله ← تعیین معیارهای عملکرد (Performance Criteria) تعیین محدودیتها (Constraints) ← تشکیل گزینههای فنی ← حذف گزینههای غیرقابل قبول ← برآورد هزینه اولیه ← برآورد زمان ← برآورد هزینه ریسک ← برآورد هزینه چرخه عمر ← ارزیابی قابلیت اجرا (Constructability) ← تحلیل حساسیت ← مقایسه گزینهها ← انتخاب ← ثبت مبنای تصمیم
ماتریس تصمیم ژیارکو
یک ماتریس میتواند شامل موارد زیر باشد:
| معیار | وزن | گزینه A | گزینه B | گزینه C |
|---|---|---|---|---|
| ایمنی | — | — | — | — |
| تغییرشکل | — | — | — | — |
| آب | — | — | — | — |
| زمان | — | — | — | — |
| قابلیت اجرا | — | — | — | — |
| هزینه اولیه | — | — | — | — |
| هزینه چرخه عمر | — | — | — | — |
| ریسک | — | — | — | — |
| پایش | — | — | — | — |
| قابلیت اصلاح | — | — | — | — |
وزنها باید بر اساس شرایط پروژه تعیین شوند.
تحلیل حساسیت اقتصادی
پس از انتخاب اولیه باید بررسی شود که آیا در صورت وقوع تغییرات زیر، انتخاب همچنان منطقی است:
- هزینه فولاد افزایش یابد
- زمان پروژه تغییر کند
- آب بیشتر شود
- نرخ تأخیر افزایش یابد
- ریسک آسیب همسایه بیشتر شود
اگر پاسخ منفی باشد، تصمیم حساس است.
اقتصاد و عدمقطعیت خاک
در پروژههای ژئوتکنیکی، عدمقطعیت خاک میتواند یکی از بزرگترین منابع عدمقطعیت اقتصادی باشد.
بنابراین گاهی:
هزینه مطالعه بیشتر، نوعی سرمایهگذاری برای کاهش ریسک تصمیم است.
این موضوع باید در بودجه (Budget) اولیه دیده شود.
اقتصاد و اطلاعات
هر اطلاعاتی ارزش یکسان ندارد.
اطلاعات ارزشمند اطلاعاتی است که احتمال تغییر تصمیم یا کاهش پیامد تصمیم اشتباه را بهطور معنیدار کاهش دهد.
بنابراین مطالعات باید سؤالمحور (Question-Driven) باشند.
مثال مفهومی
فرض کنید سه گزینه برای یک گود شهری وجود دارد.
گزینه A
هزینه اولیه پایین، اما:
- تغییرشکل بیشتر
- زمان بیشتر
- ریسک بالاتر
گزینه B
هزینه اولیه متوسط، تغییرشکل کمتر و اجرای سریعتر.
گزینه C
هزینه اولیه زیاد، اما:
- سختی بالا
- کنترل آب بهتر
- ریسک پایینتر
اگر ساختمان مجاور بسیار حساس باشد، ممکن است گزینه C بهرغم هزینه اولیه بیشتر، انتخاب اقتصادیتری باشد.
اگر ساختمان مجاور حساس نباشد و زمان نیز اهمیت کمی داشته باشد، ممکن است گزینه A یا B مناسبتر باشند.
بنابراین:
گزینه اقتصادی بدون تعریف پروژه معنا ندارد.
هزینه اجتماعی و شهری
در پروژههای شهری ممکن است پیامدهای زیر نیز اهمیت داشته باشند:
- انسداد خیابان
- اختلال ترافیک
- آلودگی صوتی
- آسیب تأسیسات
- اختلال خدمات
این هزینهها ممکن است مستقیماً در صورتوضعیت پروژه دیده نشوند، اما در تصمیم مهندسی مهماند.
بهینهسازی واقعی چیست؟
بهینهسازی واقعی زمانی رخ میدهد که:
- ظرفیت غیرضروری حذف شود
- پیچیدگی غیرضروری حذف شود
- زمان غیرضروری کاهش یابد
- ریسک کنترل شود
- تغییرشکل در محدوده قابل قبول بماند
- کیفیت حفظ شود
پس:
بهینهسازی= (Optimization) حذف اتلاف بدون حذف عملکرد
خطاهای رایج
| 1. | انتخاب ارزانترین روش |
|---|---|
| 2. | مقایسه فقط هزینه اولیه |
| 3. | نادیدهگرفتن هزینه تأخیر |
| 4. | نادیدهگرفتن هزینه آسیب |
| 5. | حذف مطالعات برای کاهش بودجه (Budget) |
| 6. | کاهش بیهدف تضمین کیفیت و کنترل کیفیت (QA/QC) |
| 7. | کاهش بیهدف پایش (Monitoring) |
| 8. | افزایش ظرفیت بدون نیاز |
| 9. | استفاده از ماتریس امتیازدهی بدون تحلیل فنی |
| 10. | وزندهی دلخواه معیارها |
| 11. | نادیدهگرفتن قابلیت اجرا (Constructability) |
| 12. | نادیدهگرفتن مالکیت |
| 13. | نادیدهگرفتن هزینه چرخه عمر |
| 14. | عدم تحلیل سناریوی نامطلوب |
| 15. | فرض اینکه «گرانتر = ایمنتر« |
| 16. | فرض اینکه «ارزانتر = اقتصادیتر« |
پنج سؤال اصلی اقتصاد مهندسی
برای هر تصمیم مهم باید بتوان به پنج سؤال پاسخ داد:
- چه عملکردی باید تأمین شود؟
- چه گزینههایی از نظر فنی قابل قبولاند؟
- هزینه واقعی هر گزینه چیست؟
- ریسک و پیامد هر گزینه چیست؟
- آیا تصمیم در برابر تغییر معقول فرضیات مقاوم (Robust) است؟
جمعبندی
اقتصاد مهندسی در پایدارسازی نباید پس از طراحی فنی وارد پروژه شود.
از همان مرحلهای که گزینههای پایدارسازی شکل میگیرند، باید موارد زیر همزمان دیده شوند:
- عملکرد
- هزینه
- زمان
- ریسک
- قابلیت اجرا
- چرخه عمر
اما ترتیب تصمیم اهمیت دارد:
ابتدا گزینههای فنی غیرقابل قبول حذف میشوند؛ سپس گزینههای قابل قبول از نظر اقتصادی و عملکردی مقایسه میشوند.
اصل بنیادین این فصل
- اقتصادیترین سیستم پایدارسازی، ارزانترین سیستم نیست؛ سیستمی است که با کمترین هزینه کل، سطح عملکرد موردنیاز را با ریسک قابل قبول، قابلیت اجرای مناسب و امکان کنترل در طول عمر پروژه تأمین کند.
- بهینهسازی مهندسی به معنی کاهش همه چیز نیست؛ به معنی حذف هزینه، ظرفیت، پیچیدگی و زمانِ فاقد ارزش، بدون کاهش عملکرد موردنیاز سیستم است.
- تصمیم اقتصادی زمانی مهندسی است که هزینه آن در کنار عملکرد، ریسک، زمان، قابلیت اجرا، عدمقطعیت و پیامد تصمیم اشتباه دیده شود.
رفرنسهای مقاله
International Organization for Standardization. ISO 31000:2018, Risk Management — Guidelines. https://www.iso.org/standard/65694.html
International Organization for Standardization. ISO 2394:2015, General Principles on Reliability for Structures. https://www.iso.org/standard/58036.html
CIRIA. Guidance on Embedded Retaining Wall Design (C760). https://www.ciria.org/ItemDetail?Category=BOOK&WebsiteKey=3f18c87a-d62b-4eca-8ef4-9b09309c1c91&iProductCode=C760
یادداشت انتشار: متن مقاله از فصل مرجع کتاب پایدارسازی استخراج و برای انتشار وب قالببندی شده است. انطباق نسخه استانداردها و ضوابط با پروژه باید در زمان طراحی کنترل شود.