مقدمه
در فصلهای پیشین مشخص شد که پایدارسازی از انتخاب یک روش آغاز نمیشود.
ابتدا باید موارد زیر انجام شوند:
- شرایط موجود شناخته شود
- مسئله تعریف شود
- مکانیزم حاکم تشخیص داده شود
- معیارهای عملکرد تعیین شوند
- محدودیتهای پروژه مشخص شوند
سپس میتوان درباره انتخاب سیستم پایدارسازی تصمیم گرفت.
بنابراین پرسش صحیح این نیست که:
»برای این گود چه روشی مناسب است؟«
بلکه پرسش مهندسی باید چنین باشد:
»با توجه به مکانیزم حاکم، عملکرد موردنیاز، شرایط زمین، محیط پیرامون، محدودیتهای اجرایی و سطح ریسک، کدام سیستم یا ترکیب سیستمها میتواند عملکرد مورد انتظار را با قابلیت اطمینان مناسب تأمین کند؟«
این تغییر در صورت مسئله، تفاوت میان روشگزینی و طراحی مهندسی است.
انتخاب روش با انتخاب سیستم یکسان نیست
گاهی در پروژهها تصمیمگیری در سطح نام روش انجام میشود:
- نیلینگ
- انکراژ
- شمع
- خرپا
- دیوار دیافراگمی
اما نام روش، اطلاعات کافی برای تصمیمگیری نیست.
برای مثال، انتخاب «دیوار شمعی» هنوز مشخص نمیکند:
- چه نوع دیواری؟
- با چه سختی؟
- با چه فاصلهای؟
- با چه عمقی؟
- با چه سیستم مهاربندی؟
- با چه توالی اجرایی؟
- با چه سیستم کنترل آب؟
- با چه معیار تغییرشکل؟
بنابراین:
انتخاب نام روش، آغاز تصمیم است؛ انتخاب سیستم مهندسی، پایان فرآیند تصمیم است.
نقطه شروع انتخاب
انتخاب سیستم باید از چهار سؤال آغاز شود:
سؤال اول ـ چه چیزی باید کنترل شود؟
مکانیزم ناپایداری چیست؟
سؤال دوم ـ چه چیزی باید حفاظت شود؟
سیستم مورد حفاظت چیست؟
سؤال سوم ـ چه رفتاری قابل قبول است؟
معیار عملکرد چیست؟
سؤال چهارم ـ چه محدودیتهایی داریم؟
محدودیتهای زمین، آب، فضا، مالکیت، زمان، اجرا، هزینه و مقررات چیست؟
پس:
مکانیزم + سیستم مورد حفاظت + معیار عملکرد + محدودیتها
مبنای انتخاب سیستم هستند.
مرحله اول: تعریف مسئله تصمیم
قبل از مقایسه گزینهها باید صورت مسئله بهصورت روشن ثبت شود.
حداقل اطلاعات لازم شامل موارد زیر است:
- نوع پروژه
- هندسه
- عمق
- شرایط خاک
- شرایط آب
- ساختمانهای مجاور
- تأسیسات
- روش اجرای مورد انتظار
- مرحله پروژه
- مدت موردنیاز برای پایدارسازی
- الزامات موقت یا دائمی
- سطح اهمیت پروژه
خروجی این مرحله باید یک صورت مسئله مهندسی قابل ارجاع باشد.
مرحله دوم: تشخیص مکانیزم حاکم
روش نباید بر اساس ظاهر پروژه انتخاب شود.
باید مشخص شود که مکانیزم حاکم چیست.
برای مثال، مکانیزم حاکم میتواند یکی از موارد زیر باشد:
- تغییرمکان جانبی
- لغزش
- گسیختگی کلی
- ناپایداری کف
- فشار آب
- نشست خاک
- ناپایداری توده سنگ
- کمانش اعضا
- یا ترکیبی از آنها
اگر مکانیزم مشخص نباشد، انتخاب سیستم هنوز زود است.
مرحله سوم: تعیین سیستم مورد حفاظت
یکی از مهمترین متغیرهای انتخاب، آن چیزی است که قرار است حفاظت شود.
ممکن است هدف اصلی موارد زیر باشد:
- جداره گود
- ساختمان مجاور
- خیابان
- تأسیسات مدفون
- تونل
- پل
- خط انتقال
- مجموعهای از آنها
در یک زمین خالی، ممکن است معیار اصلی پایداری کلی باشد.
در یک بافت شهری متراکم، ممکن است کنترل تغییرشکل معیار غالب باشد.
این تفاوت میتواند انتخاب سیستم را کاملاً تغییر دهد.
مرحله چهارم: تعیین معیارهای عملکرد
پس از مشخصشدن سیستم مورد حفاظت، باید معیار عملکرد تعیین شود.
معیارها میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- حالت حدی نهایی (ULS)
- حالت حدی بهرهبرداری(SLS)
- تغییرمکان دیواره
- نشست
- دوران
- فشار آب
- نیروهای اعضا
- عملکرد ساختمان مجاور
- قابلیت پایش
این مرحله باید قبل از مقایسه گزینهها انجام شود.
مرحله پنجم: شناسایی محدودیتها
محدودیتها معمولاً به چند گروه تقسیم میشوند.
محدودیت هندسی
- عمق
- عرض
- شکل زمین
- گوشهها
- رمپ
- فضای کاری
محدودیت ژئوتکنیکی
- مقاومت
- سختی
- لایهبندی
- سنگ
- ناپیوستگی
- نشستپذیری
محدودیت هیدرولیکی
- سطح آب
- دبی
- نفوذپذیری
- حساسیت به افت آب
محدودیت محیطی
- ساختمان مجاور
- تأسیسات
- خیابان
- زیرساخت حساس
محدودیت مالکیتی
بهخصوص در استفاده از انکرهایی که وارد ملک مجاور میشوند.
محدودیت اجرایی
- دسترسی
- تجهیزات
- نیروی متخصص
- زمان
- توالی
محدودیت قراردادی و قانونی
- محدوده مسئولیت
- مجوزها
- الزامات مالک
- الزامات دستگاههای ذیربط
محدودیت اقتصادی
- بودجه
- زمان
- هزینه تجهیز
- هزینه تغییرات
- هزینه ریسک
مرحله ششم: تشکیل فهرست گزینهها
در این مرحله هنوز نباید یک گزینه را انتخاب کرد.
ابتدا باید گزینههای واقعاً قابل بررسی ایجاد شوند.
برای مثال، گزینههای قابل بررسی میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- Soil Nailing (روش نیلینگ)
- Anchored Pile Wall(روش آنکراژ)
- Internal Bracing(مهاربند داخلی)
- Truss System(سیستم خرپا)
- Diaphragm Wall(دیوار دیافراگمی)
- Ground Improvement(بهسازی خاک)
- یا ترکیبی از آنها
تعداد گزینهها نباید بیدلیل زیاد باشد.
هدف، ایجاد یک مجموعه محدود اما معنیدار از گزینههای مهندسی است.
مرحله هفتم: حذف گزینههای غیرقابل قبول
پیش از امتیازدهی اقتصادی یا اجرایی، گزینههای ذاتاً نامناسب باید حذف شوند.
برای مثال، اگر یک سیستم نیازمند دسترسی به خارج از ملک باشد و چنین دسترسی قانونی یا فیزیکی وجود نداشته باشد، نباید صرفاً به دلیل قیمت پایینتر در جدول مقایسه باقی بماند.
این مرحله را میتوان «غربالگری فنی (Technical Screening)» نامید.
معیارهای حذف فنی
یک گزینه میتواند به دلایلی مانند موارد زیر حذف شود:
- ناتوانی در کنترل مکانیزم اصلی
- ناتوانی در تأمین معیار عملکرد
- عدم امکان اجرا
- تضاد با محدودیت مالکیتی
- عدم امکان کنترل آب
- تغییرشکل بیش از حد
- عدم امکان پایش مناسب
- یا ریسک غیرقابل قبول
این نکته مهم است:
گزینه ارزان اما از نظر فنی نامناسب، یک گزینه واقعی نیست.
مرحله هشتم: مقایسه فنی گزینههای باقیمانده
پس از حذف گزینههای نامناسب، گزینهها باید از نظر فنی مقایسه شوند.
محورهای اصلی عبارتاند از:
- کنترل مکانیزم
- مقاومت
- سختی
- تغییرشکل
- کنترل آب
- رفتار مرحلهای
- اندرکنش با محیط
- قابلیت پایش
- قابلیت اصلاح
- دوام
مقاومت در برابر سختی
این دو نباید در یک معیار ادغام شوند.
ممکن است دو سیستم ظرفیت نهایی مشابهی داشته باشند، اما یکی سختی بیشتری داشته باشد.
اگر پروژه نسبت به تغییرشکل حساس باشد، سیستم سختتر ممکن است عملکرد بهتری داشته باشد.
بنابراین:
ظرفیت کافی، الزاماً به معنی تغییرشکل قابل قبول نیست.
تغییرشکل بهعنوان معیار انتخاب
در پروژههای شهری، تغییرشکل گاهی مهمترین معیار انتخاب است.
باید موارد زیر بررسی شوند:
- دیواره چقدر حرکت میکند؟
- خاک چقدر نشست میکند؟
- ساختمان مجاور چه میزان حساسیت دارد؟
- آیا تغییرشکل مرحلهای قابل کنترل است؟
- آیا پایش میتواند رفتار را بهموقع نشان دهد؟
در این شرایط، گزینهای که صرفاً از نظر ظرفیت مقاومتی مناسب است، ممکن است بهترین گزینه نباشد.
نقش آب در انتخاب
آب باید از ابتدای مقایسه وارد تصمیم شود.
باید موارد زیر مشخص شوند:
- آیا آب باید فقط کنترل شود؟
- آیا نیاز به کاهش فشار آب وجود دارد؟
- آیا آبکشی امکانپذیر است؟
- آیا افت آب خارج از پروژه خطرناک است؟
- آیا دیواره باید نقش Cut-off نیز داشته باشد؟
برای مثال، انتخاب یک سیستم نسبتاً انعطافپذیر بدون راهکار مشخص آب در یک پروژه حساس به آب میتواند تصمیم ناقصی باشد.
نقش فضای داخل گود
در سیستمهای مهاربندی داخلی، بخش مهمی از فضای داخل گود ممکن است توسط اجزای زیر اشغال شود:
- مهار متقابل (Strut)
- تیر توزیعکننده نیرو (Waler)
- خرپا (Truss)
- مهاربندی متقاطع (Cross Bracing)
در مقابل، سیستمهای انکراژ معمولاً فضای بیشتری را آزاد میکنند، اما ممکن است نیازمند دسترسی به خارج از ملک باشند.
بنابراین «فضای داخل گود» و «فضای خارج از گود» هر دو باید در تصمیم لحاظ شوند.
نقش مالکیت و مرز پروژه
مرز زمین یکی از محدودیتهای مهندسی است.
در سیستمهایی مانند آنکراژGround Anchor باید موارد زیر بررسی شوند:
- طول آزاد
- طول گیرایی
- مسیر واقعی انکر
- مالکیت
- تأسیسات
- مجوز استفاده از زمین خارج از محدوده
بنابراین:
یک سیستم از نظر ژئوتکنیکی ممکن است مناسب باشد اما از نظر حقوقی یا اجرایی قابل استفاده نباشد.
نقش ساختمانهای مجاور
هرچه ساختمان مجاور حساستر باشد، اهمیت موارد زیر افزایش مییابد:
- سختی سیستم
- کنترل تغییرشکل
- توالی اجرا
- پایش
- کنترل آب
- قابلیت واکنش سریع
برای ساختمان قدیمی با پی کمعمق، انتخاب سیستم باید با توجه به زنجیره زیر انجام شود:
حرکت خاک ← حرکت پی ← تغییرشکل سازه
نقش قابلیت اجرا
یک سیستم باید نه فقط طراحیپذیر، بلکه قابل ساخت باشد.
موارد مهم عبارتاند از:
- فضای تجهیزات
- دسترسی ماشینآلات
- ارتفاع آزاد
- امکان نصب
- شرایط کارگاه
- ترتیب فعالیتها
- تأمین مصالح
- مهارت تیم اجرا
- امکان بازرسی
تفاوت میان طراحی(Design) و قابلیت اجرا (Constructability) در پروژههای پایدارسازی میتواند بسیار تعیینکننده باشد.
نقش توالی اجرا
دو سیستم با هندسه نهایی یکسان میتوانند به دلیل توالی متفاوت، رفتار متفاوتی داشته باشند.
بنابراین باید پرسید:
- اولین مرحله حفاری چقدر است؟
- اولین تکیهگاه چه زمانی فعال میشود؟
- چه میزان جداره بدون حمایت باقی میماند؟
- بارها چه زمانی فعال میشوند؟
- چه زمانی میتوان عضو موقت را برداشت؟
از این رو:
انتخاب سیستم بدون انتخاب توالی اجرا، انتخابی ناقص است.
نقش قابلیت پایش
هرچه ریسک پروژه بیشتر باشد، اهمیت پایش افزایش مییابد.
سیستمی که ویژگیهای زیر را داشته باشد، در پروژههای حساس مزیت مهمی دارد:
- رفتار آن قابل اندازهگیری باشد
- شاخصهای هشدار داشته باشد
- امکان واکنش مهندسی داشته باشد
بنابراین:
قابلیت پایش (Monitorability) باید یکی از معیارهای انتخاب باشد.
نقش قابلیت اصلاح
در پروژههای دارای عدمقطعیت، باید بررسی شود که اگر رفتار واقعی با پیشبینی متفاوت شد، چه گزینههایی برای اصلاح وجود دارد.
برای مثال، گزینههای اصلاح میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- افزودن مهاربند
- تقویت دیواره
- اضافهکردن انکر
- کاهش مرحله حفاری
- کنترل آب
- بهسازی موضعی
- تغییر توالی
سیستمهایی که هیچ مسیر عملی برای اصلاح ندارند، در شرایط عدمقطعیت میتوانند ریسک بیشتری ایجاد کنند.
مرحله نهم: مقایسه اقتصادی
پس از آنکه گزینهها از نظر فنی قابل قبول تشخیص داده شدند، مقایسه اقتصادی انجام میشود.
هزینه باید فقط شامل اجرای اولیه نباشد.
باید موارد زیر نیز در نظر گرفته شوند:
- تجهیز
- اجرا
- کنترل کیفیت
- پایش
- زمان پروژه
- احتمال تغییرات
- توقف کار
- تعمیر
- پیامد خرابی
بنابراین:
هزینه اولیه ≠ هزینه کل سیستم
هزینه سیستم های دائمی
برای سیستمهای دائمی یا پروژههای حساس، هزینه چرخه عمر میتواند شامل موارد زیر باشد:
- هزینه اولیه
- هزینه نگهداری
- هزینه بازرسی
- هزینه تعمیر
- هزینه احتمالی خرابی
در سیستمهای موقت نیز مدت واقعی استفاده باید در نظر گرفته شود.
- هزینه ریسک
دو گزینه ممکن است هزینه اجرای نزدیک به هم داشته باشند، اما یکی ریسک بیشتری ایجاد کند.
برای مثال:
گزینه A
هزینه اولیه کمتر، اما حساسیت زیاد به آب.
گزینه B
هزینه اولیه بیشتر، اما کنترل بهتر آب و تغییرشکل.
اگر پیامد مشکل در گزینه A شدید باشد، مقایسه صرفاً بر اساس قیمت اولیه گمراهکننده خواهد بود.
ماتریس تصمیم چندمعیاره
برای مقایسه گزینههای باقیمانده میتوان از تصمیمات کاریردی چند منظوره (Multi-Criteria Decision Matrix) استفاده کرد.
معیارهای نمونه:
| معیار | اهمیت |
|---|---|
| کنترل مکانیزم | بسیار زیاد |
| تغییرشکل | بسیار زیاد |
| ایمنی نهایی | بسیار زیاد |
| شرایط آب | زیاد |
| قابلیت اجرا | زیاد |
| محدودیت مالکیتی | زیاد |
| زمان اجرا | متوسط/زیاد |
| پایش | متوسط/زیاد |
| قابلیت اصلاح | متوسط |
| هزینه کل | زیاد |
| دوام | وابسته به پروژه |
اما وزنها نباید بهصورت ثابت برای همه پروژهها استفاده شوند.
وزندهی باید پروژهمحور باشد
در یک زمین خالی، ممکن است هزینه و سرعت وزن بیشتری داشته باشند.
در یک گود کنار بیمارستان، ممکن است تغییرشکل و قابلیت اطمینان وزن بیشتری داشته باشند.
در یک پروژه با آب زیرزمینی حساس، ممکن است کنترل آب معیار غالب شود.
بنابراین:
وزن معیارها نیز بخشی از مهندسی پروژه است.
یک مدل مفهومی برای امتیازدهی
میتوان برای هر گزینه یک امتیاز کلی تعریف کرد:
S_i=∑_(j=1)^n▒w_j r_ij
که در آن:
:
- Si = امتیاز کلی گزینه i
- = wj وزن معیار j
- = rij امتیاز گزینه i بر اساس معیار j
- = n تعداد معیارهای ارزیابی
اگر گزینهای یک محدودیت فنی قطعی داشته باشد، نباید صرفاً به دلیل امتیاز بالای سایر معیارها انتخاب شود.
بنابراین ترتیب صحیح:
غربالگری فنی ← مقایسه ← امتیازدهی ← قضاوت مهندسی
است.
نه:
امتیازدهی ← انتخاب
تحلیل حساسیت تصمیم
پس از انتخاب اولیه باید بررسی شود که آیا تصمیم به تغییر وزنها حساس است یا خیر.
مثلاً اگر تغییرات زیر باعث شوند گزینه انتخابی عوض شود، تصمیم باید با دقت بیشتری بررسی شود:
- تغییر وزن هزینه
- تغییر وزن تغییرشکل
- یا تغییر فرضیات خاک
این موضوع نشان میدهد که انتخاب تا چه اندازه در مقابل تغییر فرضیات و عدم قطعیت ها پایدار است.
گزینه غالب و گزینه مقاوم
گاهی یک گزینه تقریباً در همه معیارها بهتر است.
در این حالت تصمیم سادهتر است.
اما در بسیاری از پروژهها، چنین گزینهای وجود ندارد.
مثلاً:
| معیار | گزینه A | گزینه B |
|---|---|---|
| هزینه | بهتر | ضعیفتر |
| تغییرشکل | متوسط | بهتر |
| سرعت | بهتر | متوسط |
| آب | ضعیفتر | بهتر |
| فضای گود | بهتر | ضعیفتر |
در چنین شرایطی، تصمیم باید بر اساس اولویتهای واقعی پروژه انجام شود.
روش واحد یا سیستم ترکیبی؟
یکی از مهمترین تصمیمها این است که آیا یک روش منفرد کافی است یا باید سیستم ترکیبی ایجاد شود.
سیستم ترکیبی زمانی منطقی است که هر جزء یکی از نقشهای زیر را داشته باشد:
- یک مکانیزم مشخص را کنترل کند
- نقش مستقل داشته باشد
- محدودیت سیستم اصلی را برطرف کند
برای مثال:
دیوار شمعی + استرات + کنترل آب
(Pile Wall + Strut + Groundwater Control)
ممکن است سه نقش متفاوت داشته باشد:
- دیوار شمعی← نگهداری خاک
- ←Strut کنترل تغییرشکل و انتقال نیرو
- کنترل آب ← کاهش فشار هیدرولیکی
این ترکیب زمانی مهندسی است که این سه نقش واقعاً لازم باشند.
انتخاب سیستم بر اساس حداقل اجزای لازم
اصل مهم دیگر این است که از افزودن اجزای غیرضروری جلوگیری شود.
هر جزء جدید میتواند موارد زیر را افزایش دهد:
- هزینه
- پیچیدگی
- نقاط اتصال
- ریسک اجرا
- نیاز به کنترل
بنابراین باید پرسید:
اگر این جزء حذف شود، کدام معیار عملکرد دیگر تأمین نمیشود؟
اگر پاسخ روشنی وجود نداشته باشد، ضرورت آن جزء باید دوباره بررسی شود.
انتخاب سیستم و عدمقطعیت
هرچه عدمقطعیت بیشتر باشد، ارزش انعطافپذیری سیستم بیشتر میشود.
در چنین پروژههایی باید به گزینههایی توجه شود که ویژگیهای زیر را داشته باشند:
- قابل پایش باشند
- قابل اصلاح باشند
- قابلیت تقویت داشته باشند
- توالی اجرای آنها قابل کنترل باشد
این موضوع یکی از تفاوتهای اساسی میان طراحی برای شرایط ایدهآل و طراحی برای شرایط واقعی پروژه است.
ارزش اطلاعات
گاهی بهترین تصمیم این نیست که سریعتر یک روش را انتخاب کنیم.
ممکن است یک بررسی تکمیلی، هزینه کمی داشته باشد اما عدمقطعیت یک تصمیم بزرگ را به مقدار قابل توجهی کاهش دهد.
برای مثال، بررسیهای تکمیلی میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- گمانه تکمیلی
- آزمایش اضافی
- بررسی دقیقتر آب
- وضعیت پایش (Condition Survey) ساختمان مجاور
- پایش اولیه
میتواند از یک تصمیم اشتباه پرهزینه جلوگیری کند.
بنابراین:
گاهی هزینه شناخت، بخشی از هزینه طراحی اقتصادی است؛ نه هزینه اضافی.
تصمیم اقدام/توقف/ارزیابی مجدد (Go / Hold / Reassess)
در همه پروژهها نباید الزاماً به تصمیم فوری برای انتخاب سیستم رسید.
سه وضعیت مهم وجود دارد:
GO
اطلاعات کافی است و گزینه مناسب قابل انتخاب است.
HOLD
اطلاعات حیاتی ناقص است و تصمیم باید متوقف شود.
REASSESS
اطلاعات جدید یا تغییر شرایط باعث شده تصمیم قبلی نیازمند بازنگری باشد.
این رویکرد از تصمیمگیری اجباری در شرایط اطلاعات ناکافی جلوگیری میکند.
وقتی اطلاعات کافی نیست چه کنیم؟
در صورت کمبود اطلاعات، سه راه وجود دارد:
1. تکمیل اطلاعات
اگر اطلاعات موردنیاز قابل دستیابی است.
2. طراحی محافظهکارانه
اگر عدمقطعیت قابل مدیریت باشد.
3. توقف یا محدودکردن تصمیم
اگر عدمقطعیت آنقدر زیاد باشد که تصمیم را غیرقابل دفاع کند.
اصل مهم:
عدمقطعیت را نباید با حدسزدن پنهان کرد.
انتخاب سیستم در شرایط اضطراری
در شرایط اضطراری ممکن است زمان برای یک فرآیند کامل محدود باشد.
اما حتی در شرایط اضطراری نیز باید تا حد امکان مراحل زیر انجام شوند:
ایمنسازی اولیه ← شناخت سریع ← تشخیص مکانیزم محتمل ← تعیین عملکرد فوری ← انتخاب اقدام موقت ← پایش ← بازنگری
اقدام اضطراری نباید به معنای حذف مهندسی باشد.
مستندسازی تصمیم
تصمیم انتخاب سیستم باید قابل بازسازی باشد.
پرونده تصمیم بهتر است به پرسشهای زیر پاسخ دهد:
- مسئله چه بود؟
- چه مکانیزمی تشخیص داده شد؟
- معیار عملکرد چه بود؟
- چه گزینههایی بررسی شدند؟
- کدام گزینهها حذف شدند؟
- چرا حذف شدند؟
- گزینه نهایی چرا انتخاب شد؟
- چه فرضیات مهمی وجود داشت؟
- چه ریسکهایی باقی ماند؟
- چه پایشی لازم است؟
این مستند بعدها بخشی از Engineering Decision Record – EDR خواهد بود.
مسئولیت تصمیم
انتخاب سیستم نباید یک تصمیم بدون مالک باشد.
باید مشخص شود:
- چه کسی تحلیل را انجام داده؟
- چه کسی گزینهها را مقایسه کرده؟
- چه کسی بررسی فنی کرده؟
- چه کسی تصمیم نهایی را تأیید کرده؟
- در صورت تغییر شرایط چه کسی اختیار بازنگری دارد؟
این موضوع در نظام مالکیت فرآیند ژیارکو اهمیت ویژهای خواهد داشت.
الگوریتم انتخاب سیستم در ژیارکو
چارچوب پیشنهادی ژیارکو:
شناخت شرایط موجود ← تشخیص مکانیزم حاکم ← تعریف سیستم مورد حفاظت ← تعریف معیارهای عملکرد ← تعیین سطح ریسک ← شناسایی محدودیتها ← تولید گزینههای فنی ← غربالگری فنی ← تحلیل و مقایسه گزینهها ← مقایسه اجرایی و اقتصادی ← تحلیل حساسیت تصمیم ← انتخاب سیستم ← ثبت مبنای تصمیم ← طراحی و برنامهریزی توالی ← اجرا، کنترل و پایش ← مقایسه رفتار واقعی با پیشبینی ← تأیید یا اصلاح تصمیم
این همان نقطهای است که فرآیند 9 مرحلهای فصل اول به یک فرآیند عملی تصمیمگیری تبدیل میشود.
یک مثال مفهومی
فرض کنید:
- گود نسبتاً عمیق است
- ساختمان مجاور حساس است
- فضای داخل گود محدود است
- سطح آب زیرزمینی بالا است
- تغییرشکل باید محدود بماند
در چنین پروژهای، صرفاً گفتن «نیلینگ» یا «شمع» کافی نیست.
فرآیند باید چنین باشد:
مسئله
کنترل تغییرشکل و حفظ عملکرد ساختمان مجاور.
مکانیزمهای اصلی
تغییرمکان جانبی + نشست + اثر آب.
معیار عملکرد
محدودیت تغییرشکل دیواره و ساختمان + کنترل آب.
محدودیت
فضای داخل گود محدود.
گزینهها
- سیستم مهاربندی داخلی
- دیوار شمعی + انکر
- دیوار دیافراگمی + سیستم مهاربندی
- سیستم ترکیبی
غربالگری
گزینهای که فضای موردنیاز یا کنترل تغییرشکل کافی ندارد، حذف میشود.
مقایسه
گزینههای باقیمانده از نظر موارد زیر مقایسه میشوند:
- سختی
- تغییرشکل
- آب
- اجرا
- مالکیت
- زمان
- هزینه
- قابلیت پایش
تصمیم
سیستم نهایی از نتیجه این فرآیند استخراج میشود، نه از نام یک روش از پیش انتخابشده.
آنچه نباید در انتخاب سیستم انجام شود
نباید گفت:
عمق گود 12 متر است، پس روش «X»
نباید گفت:
خاک نوع 2 است، پس روش «Y»
نباید گفت:
این روش همیشه ارزانتر است
نباید گفت:
این روش در پروژه قبلی جواب داده، پس اینجا هم جواب میدهد.
نباید گفت:
نرمافزار این روش را تأیید کرده است.
و نباید گفت:
سیستم طراحی شده، پس اجرا باید دقیقاً همان را اجرا کند.
بدون آنکه فرآیند مدیریت تغییر وجود داشته باشد.
معیار تصمیم مهندسی ژیارکو
در چارچوب ژیارکو، انتخاب سیستم زمانی قابل قبول است که بتوان بهصورت مستند به پرسشهای زیر پاسخ داد:
- چه مسئلهای را حل میکنیم؟
- چه مکانیزمی را کنترل میکنیم؟
- چه چیزی را حفاظت میکنیم؟
- چه عملکردی باید تأمین شود؟
- چه محدودیتهایی داریم؟
- چه گزینههایی بررسی شدند؟
- چرا برخی گزینهها حذف شدند؟
- چرا گزینه نهایی انتخاب شد؟
- چه فرضیات و عدمقطعیتهایی باقی ماندهاند؟
- چگونه عملکرد سیستم کنترل خواهد شد؟
اگر این ده پرسش پاسخ روشنی نداشته باشند، تصمیم هنوز کامل نیست.
جایگاه مهندس در انتخاب سیستم
مهندس در این فرآیند صرفاً انتخابکننده یک تکنولوژی نیست.
وظیفه او شامل موارد زیر است:
- تعریف مسئله
- تشخیص مکانیزم
- تعیین عملکرد
- مقایسه گزینهها
- مدیریت عدمقطعیت
- اتخاذ تصمیم قابل دفاع
به همین دلیل تجربه مهندس ارزش خود را نه در «حفظکردن تعداد زیادی روش»، بلکه در تشخیص اینکه چه زمانی کدام سیستم و چرا نشان میدهد.
جمعبندی فصل
انتخاب سیستم پایدارسازی یک مسئله چندمعیاره است.
این انتخاب باید از مکانیزم آغاز شود و از طریق مراحل زیر به سیستم نهایی برسد:
مکانیزم ← عملکرد ← محدودیت ← گزینهها ← غربالگری ← مقایسه ← تحلیل ریسک ← تصمیم
در این فرآیند، هیچ معیار منفردی مانند موارد زیر نباید بهتنهایی تعیینکننده باشد:
- عمق
- نوع خاک
- هزینه
- سرعت
- تجربه قبلی
سیستم نهایی باید بتواند:
- مکانیزم را کنترل کند
- معیار عملکرد را تأمین کند
- با محدودیتها سازگار باشد
- قابلیت اجرا داشته باشد
- قابل پایش باشد
- در صورت نیاز قابل اصلاح باشد
- از نظر اقتصادی در سطح قابل دفاع قرار گیرد
اصل نهایی فصل
- روش پایدارسازی از پیش تعیین نمیشود؛ از مسئله، مکانیزم، عملکرد، محدودیت و سطح ریسک پروژه استخراج میشود.
- انتخاب مهندسی زمانی قابل دفاع است که نهتنها بدانیم چه سیستمی را انتخاب کردهایم، بلکه بتوانیم بهصورت مستند توضیح دهیم چرا آن را انتخاب کردهایم، چرا گزینههای دیگر را انتخاب نکردهایم و اگر رفتار واقعی با پیشبینی متفاوت شد، چگونه تصمیم خود را اصلاح خواهیم کرد.
رفرنسهای مقاله
European Commission, Joint Research Centre (JRC). Eurocode 7: Geotechnical Design. https://eurocodes.jrc.ec.europa.eu/EN-Eurocodes/eurocode-7-geotechnical-design?page=2
International Organization for Standardization. ISO 2394:2015, General Principles on Reliability for Structures. https://www.iso.org/standard/58036.html
International Organization for Standardization. ISO 31000:2018, Risk Management — Guidelines. https://www.iso.org/standard/65694.html
Federal Highway Administration (FHWA). Geotechnical Engineering Circular No. 2: Earth Retaining Systems. FHWA-SA-96-038. https://www.fhwa.dot.gov/engineering/geotech/library_sub.cfm?keyword=020
CIRIA. Guidance on Embedded Retaining Wall Design (C760). https://www.ciria.org/ItemDetail?Category=BOOK&WebsiteKey=3f18c87a-d62b-4eca-8ef4-9b09309c1c91&iProductCode=C760
یادداشت انتشار: متن مقاله از فصل مرجع کتاب پایدارسازی استخراج و برای انتشار وب قالببندی شده است. انطباق نسخه استانداردها و ضوابط با پروژه باید در زمان طراحی کنترل شود.